Review

Iloiloga: Manuali'i a Rex Letoa Paget

Reviewed by Ruby Macomber


I le vaiaso o le Gagana Samoa, matou te fiafia e fa’aalia le iloiloga a Ruby Macomber i le tusi Manuali’i sa tusia e Rex Letoa Paget, ma ua fa’aliliuina i le gagana Samoa e Sieni Richardson

I le vaiaso o le Gagana Samoa, matou te fiafia e fa’aalia le iloiloga a Ruby Macomber i le tusi Manuali’i sa tusia e Rex Letoa Paget, ma ua fa’aliliuina i le gagana Samoa e Sieni Richardson
Reviewed by Ruby Macomber – Iloiloga a Ruby Macomber

'Ua tatou malilie uma, o malosiaga o solo e mafai ona avea ma tulaga fa’avae e fa’amalosia ai nil talatalanoaga vave. E pei o le Manuali’i, o le aofa’iina o taimi o le leiloa, alofa, le tiga o le fatu, ma mea uma i le va lea, e mafai fo’i ona fesoasoani i isi e talatalanoa ma toe mafaufau i ō latou lava olaga…’

I le masina o Iulai 2024, na ou fa’asoa atu ai i le solo a Rex Letoa Paget, ‘Ia Susulu Pea Oe, Le Ma’a Taimane’ i ni tagatanu’u fatufatua’i i le falepuipui o tamaita’i i Kalaisetete. E fa’apei fo’i o a’u, o nei tama’ita’i na maua ō latou malosiaga mai i le loloto o le solo. O nisi sa matua’i fiafia tele i ai, na o’o lava ina tusia ā latou lava solo e tali atu ai. O isi, na latou fa’aaogā le ‘e leai ni mea e faia i lenei Taulaga ae…’ e toe fa’atulaga ma fa’amanatu ai ō latou olaga a’o le’i falepuipuiina.

Ua tatou malilie uma, o le malosi’aga o solo, e mafai ona avea ma tulaga fa’avae e fa’amalosia ai ni talatalanoaga vave. E pei o le Manuali’i, o le aofa’iina o taimi o le leiloa, alofa, tiga o le fatu, ma isi mea uma i le va lea, e mafai fo’i ona fesoasoani i isi e talatalanoa ma toe mafaufau i ō latou lava olaga. O se fa’aeaina sili le maua o se nofoaga saogalemu i totonu o galuega a Paget.

e i ai faititili
i lalo o lou laulaufaiva
e sili atu le tuai nai lo’o le Tusi Paia
ou te lagonaina i galu tetele
pe a tosoina mai ō tatou tino e Masina
i tatalo i tulua o po


E tele laina i le Manuali’i, e fa’atatau i vaitaimi anamuā, ma vaitaimi nei. O le amataga o le solo a ‘MANUALI‘I’ e tau latalata i se tala fa’avae mai le amataga, ae o lo’o fa’ataua tagatanu’u o lenei vaitau, ma ā latou tala moni ma tala toe fotua’i. Ua aumaia se vaega ma fa’atulaga i lea itulau, ma vaevaeina, ona toe su’e lea o se fa’atulagana sa’o o foliga fesuia’i fa’apea ma matāupu. O le amataga o le mānava a ‘MANUALI‘I’ a ia, e pei o se fa’amalositino i le fausiaina o se lalolagi tumau ma malosi. O laina ta’itasi, e loloto lona uiga, e puaoa, ma le matagofie, o lo’o talotalo ona lima i le au faitau, e pei o la e tau fai atu i ai, ‘Ou te lu‘iina oe e ave’ese le malosi mai le mea lea. Ou te lu‘iina oe e te tu’u i ai se igoa.’

A o fa'agasolo pea le fa’aputuga solo, o le gagana a Paget ua fa’alauteleina, ma alualu mālie le malosiaga i suiga o vaitaimi eseese. O taimi o le fiafia, folafolaga i tamatama’i lima, ma fesili i tumutumu o tamatama’i lima, ua tausia ma le fa’aeteete. I le amataga, sa ou mana’omia le su’eina o le autu tonu, i totonu o solo a Paget: pe vaega tutusa o tatou atua, o ni a’afiaga e masani a’i pei o le fiafia i le maketi o Aso Toʻonaʻi, po’o se taumafataga masani foi. Ae o nei solo, e pu’eina vaega o le tuputupu a’e, ia lagonaina, ae le’i va’aia.

sa ou tu’u lou igoa i ni maa tāua eseese e lua
ma toe fa’afo’i oe i le vaisami.
o le alofa ia te oe o se sauniga paia
o le tu’uina atu o oe o se sauniga tatau.

O le solo, ‘O Newtown e Mo ē Alolofa’ e tulaga malosi ma e sauā foi. Ae i totonu o auala masani ma tiga masani, o lo’o taoto ai le agamalu, e na’o le fa’afafine alofa ma le fa’afatama ua tiga le fatu, e iloa ma malamalama lelei i ai. Na ou faitau, ‘na aoaoina a’u e mama ia loto foa’i / pe a tele mea ou te maua. o o’u alofilima ua matala atu i lou tino ua le’o toe i ai se isi mea ae / na o le agamalu i le tumutumu o o’u tamatama’ilima,' ia na o le fia tofu o lo’u ulu i le sami--i se auala faigofie. O le solo o se tasi nei o fa’ata’ita’iga, ua tatau ma onomea ai lenei fa’aputuga solo, ona tutu fa’atasi ma i latou tauvā mo le Mary and Peter Biggs Award for Poetry i lenei tausaga. O se a’afiaga o le tino atoa, lea e avea ai upu ma tulagavae, o ni mea e sili atu le maualuga ma tāua ma e le mafai ona fa’aalia mai i luma i se faitauga e tasi.

Iinei, e manumalo pea le alofa, i lona to’esea ma le fa’amanatu pea. I le Elysian plains, o se olaga i tua atu pea uma le oti, e ola ma tusia i itulau ma tautoga. Ae o nei solo e le fa’apea e leai ni nifo. I le, ‘Lau Pele Ou Te Iloa o lo’o e Tigaina ma, o lo’o O’u Iinei Mo Oe,’ o lo’o fetu’una’i lelei e Paget le vaevaega o laina ta’itasi, ina ia tosina mai ai, le tagata faitau ma mānava lelei, ma nonofo ai i ni talanoaga ma nofonofo ai pea. Tatou te faitau ma fofoga lē mātū. E toe, tigā matuiā. O se solo e toe lagonaina, ae lē na o le va’aia.

O Elysian plains e fa’aali lemu mai lava o ia. Mo so’o se tasi ua masani i le loloto o le fa’anoanoa ona o se tagata e pele ia te ia, e aumaia le mapusaga ma le tigā i le taimi e tasi. E folo e solo tino atoa ma vaitau o le olaga. Ma o lea, o se mapusaga le feiloaiga ma, Ia susulu Oe, La’u Pele Ma’a Taimane, i le ono masina talu ona ta feiloa’i—a’o lenei taimi, na o se fa’afetai laititi.

Ua taunu’u Featherweight, mā i le amataga, sa ou fa’apea ua ou misia i le ‘fafine matua / o ona mata e pei o le lagi matutu o le toafa.’ Mo se fa’aputuga o solo e fausia ma suia foliga, o lenei vaega e tula’i mai i ni emo ma’ai o le pa’u ma mata ua masani ai, ae pu’eina ma toe solomuli a’o le’i tu’uina atu le tauā o le tino ma le mānava. O le solo, ‘O Se Mea e Fai a’o Tatou Iinei’ ua fa’aalia mai i le fuaiupu mulimuli. A’o fa’ase’ese’e lemu e atua vaitafe i o latou pioga, o i latou e pele, ua fausia ala sopo’ia e tusa ma ō latou fa’anaunauga.

ia avea oe ma se tamaloa faigofie. ia faia se mea e te fiafia ma malamalama ai.
ioe, o uiga uma na o le olaga.
maua lona nofoaga e taunu’u i ai
na ou vaai o alu atu.

O Golden Queen ma Zapelu Kidz ua nutia ma susulu e pei o se fono i se faleta’avale ua leva ona taligā. Ua tatou iloa uma, lo latou aulelei, o pese fa’apea ma le latou lagona e sisiva ma fausia se nu’u tu’ufa’atasi. Ae a taun’u’u Fa’amanū, o le tagata faitau, ua talitonu nei, ma ua fa’atuatuaina ona lava vae. A’o le’i foliga ma tino mai, ae tumau pea, o Fa’amanū, ua taunu’u ma sauni loa e aofa’i mai le matagofie, lea e olaola iinei.

Manuali’i, o se solo e tatau ona faitauina, tatau ona lagonaina, ma tatau fo’i ona fa’amanatuina.